Voedselbesmetting? E-commerce steekt helpende hand toe

Een krop sla stelt logistiek weinig voor. Totdat er iets op zit wat er niet hoort. Een poepspoor bijvoorbeeld.

Een besmette partij ijsbergsla leidde in de VS tot bijna 9.500 ziektegevallen. De voedselketen kan een product razendsnel distribueren. Maar wat als de logistieke data dat tempo niet kan bijhouden?

Te laat

De darmparasiet Cyclospora had vele duizenden zieken tot gevolg. 398 mensen werden opgenomen in het ziekenhuis en twee patiënten overleden. Na intensief zoekwerk kon de Amerikaanse voedselautoriteit FDA de besmetting herleiden naar de groenteverwerker Taylor Farms. Die had op zijn beurt de sla ontvangen van een teler uit Mexico. Na het snijden en verpakken leverde Taylor Farms de sla aan diverse klanten, waaronder de fastfoodketen Taco Bell.

Maar dat bleek achteraf. Want de besmetting kwam pas in beeld nadat de gasten van Taco Bell ziek werden. Daardoor werd ook duidelijk dat de sla, via Taylor Farms, allang naar minimaal 31 Amerikaanse staten was gedistribueerd.

Ziektekiem reist mee

Een grote verwerker verzamelt de sla, wast en snijdt het. Ter plaatse of ergens anders wordt het verpakt en vervolgens wordt het via groothandels onder grote aantallen afnemers verdeeld: horeca, foodservice, groentespecialisten en supermarkten. En dat allemaal binnen no time.

Normaal gesproken is precies dat de kracht van de verse supply chain: grote volumes efficiënt verwerken en razendsnel fijnmazig verspreiden. Maar zit er helemaal aan het begin van die keten een parasiet of een bacterie, dan profiteert die ook van die efficiëntie.

Vertakking

Een vrijwel gelijktijdige Amerikaanse Salmonella-uitbraak rond jalapeño’s laat zien dat het nog ingewikkelder kan. De gepeperde rekening liep op tot 345 ziektegevallen en 36 ziekenhuisopnamen. De FDA traceerde telers in Mexico en een distributeur in Californië.

Maar tegen de tijd dat de herkomst eindelijk was vastgesteld, bestonden veel van die jalapeño’s logistiek gezien niet meer als pepertje. Ze waren al verwerkt. In supermarktproducten zoals salsa, guacamole, pico de gallo, bereide maaltijden, gevulde champignons en soepmixen. Dat leidde in 27 staten tot terugroepacties van Walmart, Kroger, Target, Trader Joe’s en Whole Foods. 

Het verschil met de sla: de partij pepers wordt verdeeld over tientallen verwerkers en productielijnen. Daar ontstaan nieuwe producten, verpakkingen, etiketten en houdbaarheidsdata. De goederenstroom vertakt dus niet alleen geografisch zoals bij de sla, maar ook productmatig en dus qua labeling.

Factor tijd

Nederland kreeg vorig jaar te maken met besmette diepvriesbessen van Albert Heijn. In januari 2025 riep de supermarkt kilozakken blauwe bessen terug vanwege een mogelijke besmetting met hepatitis A. 

Met de Amerikaanse cases vergeleken stelde het niets voor. Maar qua logistiek voegt het Nederlandse voorbeeld wel een derde dimensie toe: tijd. Diepvriesfruit kan maanden in een distributiecentrum, in een winkelvriezer of in de vriezer van de consument blijven liggen. Een hepatitis A-virus kan dan lang genoeg overleven om mensen te besmetten. Het RIVM kwam uiteindelijk uit op 24 mensen die zeer waarschijnlijk door de besmette bessen hepatitis A kregen. Acht werden er opgenomen in het ziekenhuis. 

Het spoor volgen

Dat betekende niet dat Albert Heijn - of meer in het algemeen Nederland - slecht was voorbereid op recalls. De Europese General Food Law verplicht levensmiddelenbedrijven al jaren tot traceerbaarheid in alle fasen van productie, verwerking en distributie.

De basis is praktisch: een bedrijf moet kunnen vaststellen van wie voedsel of een grondstof afkomstig is en aan welke andere bedrijven het product is doorgeleverd. Dat wordt doorgaans samengevat als one step back, one step forward. In Nederland verlangt de NVWA bovendien dat een bedrijf een incident binnen vier uur moet melden.

Dat systeem maakt het mogelijk om, bij een incident, de keten schakel voor schakel terug te volgen. De Europese basisregel verplicht bedrijven echter alleen om zakelijke ketenrelaties te identificeren. De blauwe bessen kunnen dus tot in het schap van Albert Heijn getraceerd worden, maar welke consument ze in huis heeft, blijft gissen.

Traceability Lot Code

Uit one back, one forward volgt niet automatisch dat van iedere handeling in het magazijn van de importeur, de verwerker of de groothandel wordt vastgelegd welke binnengekomen partij in welke uitgaande doos, pallet of winkelorder terechtkwam. 

Er bestaat niet één digitaal spoor waarin iedere verwerkingsstap en iedere transportbeweging (ook ‘intern’) van boer tot bord wordt gevolgd. Daar zit het verschil tussen traceability van de keten en lot-tracking door de keten.

De VS wil daarom risicoproducten ‘onderweg’ meer data meegeven. Voor bladgroenten bijvoorbeeld, verlangt de Food Traceability Rule aanvullende gegevens over bewerkingshandelingen en logistieke stappen zoals ontvangst, opslag, verwerking en verzending. Een unieke Traceability Lot Code koppelt al deze stappen. Het doel is bij een incident sneller te kunnen vaststellen waar een verdacht product vandaan kwam en waar het terechtkwam.

Standaardisatie

Helaas blijkt ook in de VS de ketensamenwerking stroperig. Ketenpartners zijn voor de uitvoering van de Food Traceability Rule afhankelijk van informatie van andere schakels. Dat vereist uniformiteit in de manier waarop er gedefinieerd wordt en standaardisatie in de manier van dataverwerking. De oorspronkelijke deadline voor de invoering van de Lot Code was januari 2026. Het Congres heeft de invoering nu tot 2028 uitgesteld en droeg de toezichthouder op om intussen met de sector naar alternatieve vormen van lot-tracking te zoeken.

Digitaal paspoort voor sla?

Europa bouwt ondertussen op een andere manier aan digitale productinformatie. Het Digital Product Passport uit de Ecodesign for Sustainable Products Regulation (de ESPR) kan, afhankelijk van de productregels, informatie koppelen op model-, batch- of zelfs individueel productniveau. Maar voor sla, pepertjes of bessen biedt dat voorlopig geen soelaas. Voedsel is namelijk expliciet uitgesloten van de ESPR en krijgt op grond daarvan dus geen digitaal productpaspoort.

Ook de sinds 12 augustus algemeen toepasselijke PPWR biedt niet meteen een oplossing. De fabrikant van een verpakking moet een verpakking kunnen identificeren op basis van bijvoorbeeld een type-, batch- of serienummer. Daarmee wordt echter de verpakking gevolgd, niet automatisch ook het product dat erin zit.

Toch is er een lichtpuntje. De PPWR bepaalt dat wanneer andere Europese wetgeving digitale informatie over het verpakte product via een gegevensdrager voorschrijft (de ESPR doet dat, behalve voor voedsel), voor dat product én de verpakking één gegevensdrager moet worden gebruikt. De informatie moet daarbij wel van elkaar te onderscheiden blijven.

Dat is nadrukkelijk nog geen echte voedseltraceability-oplossing. Het laat wel zien dat Europa werkt aan een digitale architectuur waarin productidentificatie en gegevensdragers steeds meer worden gestandaardiseerd.

Van boer tot bord

En dan blijft nog één schakel over: de consument. De Europese traceerbaarheidsplicht verlangt dat bedrijven hun zakelijke afnemers identificeren; bij een anonieme kassaklant houdt het spoor dus in theorie op.

E-commerce kan dan een helpende hand toesteken, en misschien levensreddend zijn. Of het nu gaat om babyvoeding of om bessen, een online supermarkt weet immers wél welk artikel aan welke klant is verkocht. Albert Heijn vermeldt in zijn privacybeleid zelfs expliciet dat het bij een veiligheidswaarschuwing of terugroepactie rechtstreeks contact met klanten kan opnemen als het over hun contactgegevens beschikt.

Maar toch zit er dan nog een data-gat. Weten wie een zak blauwe bessen kocht, betekent niet automatisch dat ook bekend is van welke specifieke partij die zak kwam. Daarvoor zou de lotinformatie tijdens fulfilment aan die order gekoppeld moeten blijven.

Op dat punt komen voedselveiligheid, magazijntechnologie en e-commerce samen. De voedselketen is buitengewoon goed geworden in het verwerken en verspreiden van goederenstromen. De volgende logistieke uitdaging is ervoor zorgen dat de informatie minstens zo precies meereist. Handeling na handeling en transportbeweging na transportbeweging. Zelfs intern, van winkelschap naar koelcel en terug.