Gemeenten: webwinkelverpakking is een probleem, maar niet van ons

Grote steden willen het liefst herbruikbare verzendverpakkingen. De vraag is of men zich dan realiseert dat het gaat om een systeemproblematiek, waarin de gemeenten zelf ook een rol hebben.

Vier gemeenten - Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Tilburg - steunen een oproep die bij de overheid aandacht vraagt voor het e-commerce-afvalprobleem. Volgens de gemeenten leidt de groei van online winkelen tot volle papiercontainers, zwerfafval, overlast en tot hogere kosten voor gemeentelijke inzameling. 

Geen recycling, maar hergebruik

De claim is dat er honderden miljoenen verzendverpakkingen worden weggegooid, nadat ze slechts één keer zijn gebruikt. Dit zou jaarlijks circa 87 miljoen kilo verpakkingsafval opleveren, waarvan 84 miljoen kilo karton.

Recycling zou volgens de oproep geen structurele oplossing zijn. Maar hergebruik wel. Een onderzoek in opdracht van Rijkswaterstaat zou aantonen dat herbruikbare verzendverpakkingen “zeer kansrijk” zijn om afval terug te dringen. Een ander onderzoek van Rijkswaterstaat zegt zelfs dat de Nederlandse consument “er klaar voor is”.

Position paper

De oproep werd op 30 juni als een position paper aangeboden aan de commissie Klimaat en Groene Groei van de Tweede Kamer. De aanbieder was Fair Resource Foundation (FRF), die zich richt op afvalpreventie, circulaire systemen en grondstoffenbeleid. FRF deed dat namens een samenwerkingsverband onder de naam Mission Reuse. In dat samenwerkingsverband participeren FRF zelf, en Enviu. Natuur & Milieu was tot eind 2023 vaste partner.

Vier maatregelen

De ondertekenaars van de paper, waaronder de gemeenten, vragen de overheid om vier maatregelen:

1. Webwinkels verplichten om in de checkout een keuze voor een herbruikbare verzendverpakking aan te bieden.
2. Hergebruikssystemen voor e-commerceverpakkingen stimuleren met financiële prikkels en opschalingsprogramma’s.
3. Een verpakkingsbijdrage invoeren voor eenmalige verzendverpakkingen.
4. Herbruikbare verzendverpakkingen standaard maken bij overheidsinkoop en aanbestedingen.
    

Omgekeerd verzendsysteem

De gemeenten willen dus kennelijk meewerken als ‘launching customer’; verder lijkt het verantwoordelijkheidsgevoel nog niet te gaan. Een doos hergebruiken is echter geen inkoopmaatregel, maar een complex logistiek systeem waarin alle  stakeholders moeten samenwerken om het tot een succes te maken. Gemeenten kunnen zich niet op de borst slaan voor het plaatsen van pakketkluisjes, om vervolgens tegen de webwinkeliers te zeggen: zorgen jullie wel even zélf voor het afval?

Hergebruik is eigenlijk een omgekeerd verzendsysteem. De verpakking moet de terugweg bewandelen, van pakketkluisje naar merk, webshop, platform of groothandel. Maar zelfs de ogenschijnlijk simpele keuze uit die vier opties kan al een juridisch probleem opleveren. 

Los daarvan komen er vragen op tafel als: wie beheert dit retoursysteem? Wie incasseert en betaalt het statiegeld terug? Waar levert de consument het in? Wat doet een fulfilmentpartij met de verpakkingsretouren? Wat doet een kleine webwinkelier ‘op zolder’ ermee? En TikTok Shop dan? Hoe voorkom je dat dit alleen maar een extra logistieke stroom wordt met busjes, sortering en administratie? Hoe past het in de PPWR-wetgeving? “Herbruikbare verpakkingen zijn kansrijk, maar alleen als het totale systeem goed is ingericht", zegt ook Marcel Keuenhof, adviseur bij Verpact. 

Commerciële bemoeienis

Interessant is dat de position paper niet alleen ondertekend werd door maatschappelijke organisaties en gemeenten, maar ook door de verpakkingsbedrijven Moonen Packaging, BOXO, MOYU en Circular Shipping Company. Er is dus ook sprake van een stukje lobby. Die constatering maakt het kernprobleem niet onwaar, maar het is wel iets om te benoemen.

Wel kan het de overheidsaandacht onnodig vestigen op commerciële belangen, en afbreuk doen aan de erkenning dat de oplossing complex is. Klaske Kruk, directeur van de NVCE, stelt bijvoorbeeld dat de oplossingen “al klaar” liggen en noemt BOXO als “bewijs” dat herbruikbaar verpakken technisch en logistiek haalbaar is.

Zijn er succesvolle voorbeelden?

Succes hangt samen met organisatie. Een paar voorbeelden:

• Iedereen kent de herbruikbare kratten voor groente, fruit, vlees, vis, brood en zuivel. IFCO zegt wereldwijd actief te zijn in meer dan vijftig landen en met honderden miljoenen herbruikbare kratten te werken. Het bedrijf claimt dat sinds 2021 meer dan 10 miljard eenmalige dozen zijn vervangen door herbruikbare verpakkingen in de wereldwijde versketen. Euro Pool System doet iets vergelijkbaars in Europa.
• Ook de blauwe pallets van CHEP zijn een succesvol hergebruiksysteem. Net als IFCO en Euro Pool is dit ook gebaseerd op ‘pooling’: bedrijven huren de pallets; CHEP haalt ze op, inspecteert en repareert ze en brengt ze opnieuw in omloop.
• Een heel ander voorbeeld: op de campus van de Boston University worden herbruikbare maaltijdcontainers gebruikt. Sinds de start in 2023 zijn er ongeveer 100.000 in omloop gebracht; het retourpercentage ligt op 96 procent. 
  
  

Deze voorbeelden laten goed zien dat ‘herbruikbaar’ een succes wordt zodra het niet wordt aangevlogen als ‘emballage inzamelen’, maar als een logistieke systematiek. Dat vereist onder meer standaardisatie, tracing, reiniging en inspectie. En vooral: ketensamenwerking en eigenaarschap. Precies de dingen die in de gefragmenteerde consumenten-e-commerce lastig te organiseren zijn. Gesloten omgevingen zoals evenementen, festivals, stadions en universiteiten zijn dan belangrijk om consumenten én bedrijven aan zo'n systematiek te laten wennen.

• Dat eigenaarschap van belang is, wordt ook aangetoond door Vytal. Het Duitse bedrijf beheert een systeem voor herbruikbare drinkbekers en maaltijdverpakkingen. De gebruiker ziet op z’n rekening een afschrijving als de verpakking niet wordt teruggebracht, vergelijkbaar met de boete van een bibliotheek. Vytal wijst op een retourpercentage van rond de 99 procent. Het Duitse RECUP runt een vergelijkbaar systeem voor foodserviceverpakkingen. Hier wordt wel met statiegeld gewerkt.
• Voor gemeenten is Denemarken misschien interessant. De stad Aarhus heeft er een systeem voor herbruikbare koffiebekers met retourautomaten. Er zouden ongeveer zeventig cafés en locaties aan meedoen en het retourpercentage schommelt rond 91 procent. Sinds de start zouden circa 1,6 miljoen wegwerpbekers zijn uitgespaard.
• Berlijn test iets soortgelijks: consumenten kunnen herbruikbare bekers terugbrengen via retourautomaten die ook statiegeldflessen innemen. In de pilot zijn ruim tachtig cafés en restaurants gekoppeld aan acht REWE-supermarkten.
• In Mechelen testen zes supermarktketens, die normaal gesproken met elkaar concurreren, toch samen één statiegeldsysteem.
  
  

RePack laat het probleem zien

Het KIDV, het Kennisinstituut Duurzaam Verpakken, stelt dat herbruikbare verpakkingen extra kosten met zich meebrengen. Een multi-use verpakking moet namelijk fysiek duurzamer zijn dan een wegwerpdoosje.

Maar ook de systeemkosten zijn fors. Dat ondervond RePack, een van de bekendste en vaakst aangehaalde voorbeelden van herbruikbare verzendverpakkingen voor fashion. RePack heeft zeer recent aangekondigd dat het na meer dan tien jaar stopt met zijn herbruikbare verpakkingssysteem. Reden: de kosten van retour, reiniging en verwerking lagen veel hoger dan bij een eenmalige plastic of papieren verzendzak. RePack bewees dus jarenlang dat het technisch en logistiek mogelijk was, maar ook dat het economisch problematisch blijft zolang single-use verpakkingen zo extreem goedkoop zijn. 

Het voorbeeld van RePack plaatst een dik uitroepteken achter de position paper. De organisatie wijst op iets wat zij in ieder geval miste: een gezamenlijke verantwoordelijkheid. “Je kunt een hergebruiksysteem niet opschalen als je de beslissing om het te gebruiken overlaat aan de afrekenflow van iemand anders.”