Criminelen verdienen statiegeldmiljoenen: “Via websites”

Blikjes zonder statiegeld verkopen is een goudmijn. “Dat gebeurt via websites en maaltijdbezorgers”, meldt EenVandaag. De georganiseerde criminaliteit zou er miljoenen aan verdienen. Een spectaculaire bewering, maar misschien iets te  spectaculair? 

Want in de eerste plaats lijkt het een normale, erg lucratieve grenshandel. Dat er iets met statiegeld speelt, klopt. Tegelijkertijd zou er ook sprake zijn van belastingontduiking en btw-fraude. Hoeveel geld waarmee gemoeid is, wordt echter niet duidelijk. En dat websites en maaltijdbezorgers een rol zouden spelen trekt lezers, maar is eigenlijk irrelevant.

50 miljoen blikjes?

EenVandaag baseert zijn bevindingen op “eigen onderzoek”. De belangrijkste cijfers en de zwaarste kwalificaties komen echter van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).

Zo vertelde de ILT aan EenVandaag dat er jaarlijks 25 tot 50 miljoen blikjes zonder statiegeld worden verkocht. Dat is een fors aantal. Maar het is een schatting. EenVandaag zette er verder geen vraagteken bij.

Illegale import?

Ook de formulering van EenVandaag dat het ‘importeren van blikjes zonder statiegeld’ verboden is, verdient nuance. Het binnenrijden van een vrachtwagen met buitenlandse blikjes is op zichzelf namelijk niet verboden. En zijn de blikjes eenmaal in Nederland, dan is ook het doorleveren van hele partijen blikjes of het verkopen aan de consument gewoon toegestaan.

Waar het om gaat is dat de handelspartij die de blikjes voor het eerst en beroepsmatig op de Nederlandse markt brengt statiegeld moet heffen. Dat gebeurt normaal gesproken door een importeur, achteraf. De blikjes zijn dan vaak al in Nederland en mogelijk al tig keer doorverkocht - zelfs als dat niet fysiek plaatsvond. 

Blikjes zonder statiegeld importeren is dus niet het punt. Het ministerie schreef bij de evaluatie van de statiegeldregelgeving zelfs expliciet dat een meer uitgebreide regelgeving de ‘import van blikjes zonder statiegeld’ nog steeds niet zal verbieden. 

Miljoenen verdienen?

EenVandaag wil laten zien hoe die ‘criminele miljoenen’ worden verdiend. “We stuiten op de Nederlandse website van het Britse bedrijf Merkandi, dat groothandelaren en hun handel aan elkaar koppelt. We kunnen via deze site in Duitsland een vrachtwagen vol colablikjes kopen voor 37 cent per blikje.”

Daar zette EenVandaag de Nederlandse prijs van ongeveer 60 cent tegenover. Het stond er niet bij, maar daarmee wordt waarschijnlijk de consumentenprijs bedoeld. Hoe dan ook is het een enorm prijsverschil. 

Maar een product goedkoop inkopen in het ene land en duurder verkopen in het andere is op zichzelf niet crimineel. Dat er los van enorme prijsverschillen ook nog eens miljoenen op illegale wijze verdiend zouden worden aan het ontduiken van de statiegeldregels, is een suggestie maar wordt nergens bewezen. De handel lijkt al aantrekkelijk te zijn vóórdat iemand ook maar één statiegeldregel overtreedt. 

Het artikel van EenVandaag levert notabene zelf de belangrijkste relativering: Mike Moore van Goedkoopdrank.nl zegt in dat artikel namelijk dat buitenlandse blikjes, los van het statiegeld, vier tot vijf euro per tray goedkoper zijn. Volgens hem “is juist dat de reden dat deze handel bestaat”.

En als het over ‘verdienen’ gaat: in het artikel van EenVandaag wordt niet meegewogen dat het prijsverschil van 23 cent niet hetzelfde is als nettowinst - er zijn immers tussenpartijen, logistieke ketenkosten en bedrijfskosten. Over de uiteindelijke winst is (in theorie) ook nog belasting verschuldigd.

Fiscaal en administratief spoor

De ILT ziet naast het ontduiken van de statiegeldheffing méér strafbare feiten. "Dan komen we er bijvoorbeeld ook achter dat het gaat om belastingontduiking of btw-fraude." De ILT laat in het midden om welke vorm van btw-fraude het zou gaan, maar het is mogelijk dat een handelaar goederen uit een ander EU-land zonder buitenlandse btw inkoopt, bij doorverkoop wel btw ontvangt en die vervolgens niet afdraagt. Bij carrouselfraude worden zulke transacties via meerdere bedrijven en landen doorgegeven. Dat frisdrank daarvoor gevoelig kan zijn, blijkt uit het feit dat de Belastingdienst frisdrank, bier en wijn expliciet noemt bij producten waarmee carrouselfraude voorkomt.

Bij frisdrank speelt daarnaast de Nederlandse verbruiksbelasting. Die bedraagt ongeveer 8,6 cent op een blikje van 33 cl en geldt ook als de drank vanuit een ander EU-land naar Nederland komt. Maar het niet afdragen daarvan staat los van het ontduiken van statiegeld.

Daarnaast kan er nog sprake zijn van ontduiking van loon-, inkomsten- of winstbelasting, maar daarover zegt het EenVandaag-artikel niets. Los daarvan: als de ketenpartijen dus ook het fiscale systeem omzeilen, zoals de ILT stelt, is er inderdaad sprake van een breed fraudeprobleem. Maar juist dan is het niet zuiver om de veronderstelde miljoenenwinsten suggestief toe te schrijven aan het rommelen met 15 cent statiegeld. Trouwens, hoezo rommelen? Strikt genomen wordt er met die 15 cent helemaal niet gerommeld: de geldstroom ontstaat namelijk niet. Het probleem is juist dát statiegeld niet wordt geheven.

Er is ook nog een administratief systeem. Wie drankblikjes op de Nederlandse markt brengt, moet dat bij Verpact melden. Importeurs die drankblikjes op de markt brengen, moeten namelijk financieel bijdragen aan de inzameling en recycling ervan.

Voor het statiegeldsysteem zelf moet de importeur zich bij Statiegeld Nederland registreren. Daar worden onder meer bedrijfsgegevens, EAN-codes en periodiek aantallen op de markt gebrachte statiegeldverpakkingen vastgelegd.

Veel handel, veel partijen, veel geld - en weinig sancties

Als er jaarlijks 25 tot 50 miljoen statiegeldloze blikjes worden verkocht, zijn daar normaal gesproken vele leveranciers, importeurs, tussenhandelaren, verkopers en evenzovele facturen en betalingen mee gemoeid. Douane, Belastingdienst, Verpact en de ILT vormen geen gezamenlijke database. Maar zelfs als een deel van de handel zich in het donker afspeelt, ontstaan er sporen, veel sporen. De vraag is dan waarom het zo moeilijk is om de eerstverantwoordelijke marktpartij te achterhalen.

Toch is dat het geval. Volgens EenVandaag deed de ILT het afgelopen jaar 500 onderzoeken en werden ongeveer 90 bedrijven aangesproken. Het aantal uitgedeelde boetes: vijf. Van Houtens verklaring: “Het kost heel veel capaciteit, omdat je die verdergaande, diepgaande onderzoeken moet doen.”

Onbewezen

Dat de ILT criminaliteit in dit circuit tegenkomt, is een serieuze aanwijzing. Hoeveel van de handel crimineel georganiseerd is, waarmee precies de veronderstelde miljoenen verdiend worden en waarom de verantwoordelijke eerste marktpartij ondanks alle fiscale en administratieve sporen zo moeilijk te vinden is, blijft op basis van de EenVandaag-publicatie echter onbeantwoord.

EenVandaag toont wel aan dat statiegeldloze blikjes (ook) via websites kunnen worden verkocht. Maar dat is iets anders dan aantonen dat georganiseerde criminelen via die websites miljoenen verdienen aan statiegeldontduiking.