Back to the U.S.S.R.? New York runt volkssupermarkten

De stad New York gaat ‘volkssupermarkten’ runnen. Burgemeester Zohran Mamdani wil er vijf, en trekt er 70 miljoen dollar voor uit. De winkels moeten voor gezonde, laag geprijsde basisproducten zorgen. De feitelijke exploitatie wordt overgelaten aan één of meer ondernemers. New York wil alleen eigenaar van de locaties zijn en eisen kunnen stellen aan arbeidsvoorwaarden en prijzen. Maar achter de kassa’s schuilt een logistiek experiment. Back to the U.S.S.R.?

Verkiezingsbelofte

Eigenlijk wil Mamdani twee dingen: faciliteren dat mensen met een laag inkomen gezond kunnen eten én hun voedselkosten beperken. Eigen stadswinkels zijn in Mamdani’s ogen daarvoor de beste methode. De winkels waren door hem beloofd tijdens zijn sociaal getinte verkiezingscampagne, vorig jaar. Het leverde hem de overwinning op. 

Armoede en obesitas

Tot nu toe was armoede een blinde vlek in het beleid. Ongeveer 17,5 procent van alle New Yorkers - 1,5 miljoen mensen - weet niet zeker of ze de volgende dag voedzaam en betaalbaar voedsel kunnen kopen. Meer dan 40 procent van alle gezinnen kan de wekelijkse boodschappen niet altijd betalen en er zijn wijken waar een derde van de huishoudens steun ontvangt via het voedselhulpprogramma, het Supplemental Nutrition Assistance Program.

Armoede draagt bij aan een ongezonde menukeuze - als die keuze er al is. Senator Bernie Sanders zei daarover: "Mensen met een laag inkomen kunnen zich niet het fatsoenlijke voedsel van goede kwaliteit veroorloven dat hun kinderen nodig hebben."  En, verwijzend naar het hoge percentage obesitas en diabetes: "Zorgen dat onze kinderen gezond eten is geen radicaal idee; het is iets wat elke regering zou moeten doen."

Het idee

New York heeft voor de operatie een aparte organisatie ingericht: N.Y.C. Groceries. Het plan is dat de vijf locaties eind volgend jaar open moeten zijn. 

Voor de aankoop en verbouwing van het vastgoed zoekt Mamdani 70 miljoen dollar financiering. Daarnaast denkt hij dat het ongeveer 60 miljoen dollar per jaar zal kosten om de winkels te exploiteren. ‘Exploiteren’ moet dan gelezen worden als een bijdrage aan onroerendgoedbelasting, huur en een subsidie op de prijzen van basisproducten. De feitelijke operationele exploitatie van de winkels wordt namelijk aan ondernemers overgelaten. De stad wil alleen mee kunnen praten over prijzen en arbeidsvoorwaarden. Wat dat laatste betreft, is de exploitant verplicht om zijn medewerkers ‘vakbondslonen’ te betalen, wat boven het minimumloon ligt.

Overigens is het idee dat de stad zelf ingrijpt op de voedselvoorziening niet echt revolutionair. Er zijn al diverse soorten boodschappenprogramma's. Sommige daarvan zijn fysiek, sommige online. En natuurlijk zijn er, net zoals in Nederland, markten waarvan de stad de infrastructuur bezit en beheert, en de ruimte verhuurt aan handelaren. Ook heeft de stad een onlineprogramma onder de naam ‘groceries to go’. Het stelt geld voor boodschappen beschikbaar voor mensen in een zorgsituatie.

Tegenwerking

Mamdani’s plan werd van meet af aan afgeserveerd. ‘Onhaalbaar, dom, socialistisch, communistisch en misbruik van belastinggeld’ waren nog de meest nette bewoordingen. Retaildeskundigen hadden meer rationele bezwaren: ‘geen schaal (om een inkoopvuist te kunnen maken), geen ervaring, qua logistiek onmogelijk’. Mamdani’s verkiezingsopponent, Andrew Cuomo, omschreef het als een ‘dwaas voorstel voor Sovjet-achtige supermarkten’.

De gevestigde supermarkten - merendeels buurtwinkels – zijn uiteraard niet blij met de gesubsidieerde concurrentie. “Met gratis supermarkten kunnen we natuurlijk niet concurreren”, zei een eigenaar van zo’n buurtwinkelketen. Hij overwoog te verhuizen en zijn zaken te verkopen. 

Logistiek experiment

De meer inhoudelijke kritiek gaat dus niet over ‘winkeltje spelen’, maar over wat er aan de achterkant gebeurt. Wie goedkoop brood, eieren, melk en groenten wil verkopen, liefst van ‘regionale’ herkomst, moet op volume kunnen inkopen, zorgen dat versproducten op tijd in de winkel liggen en derving beperken. 

Maar het feit dát in NY de voedselprijzen de pan uitrijzen, wordt mede veroorzaakt door een enorm ruimtegebrek. Daardoor zijn de vloeroppervlakten te klein voor volume, is er nauwelijks magazijnruimte en worden toeleveringen door verkeersopstoppingen belemmerd. 

De vraag of de overheid een winkel kan openen, is niet relevant. De vraag is of vijf winkels genoeg schaal hebben om de sourcing en bevoorrading van verse, gezonde voedingsmiddelen goedkoop en snel te kunnen doen. Als New York echt iets aan de prijzen wil doen, moet het niet alleen winkelruimte subsidiëren maar ook de logistieke voorwaarden verbeteren. Maar daarover heeft Mamdani zich nog niet uitgelaten.

De journalist Adam Lehodey stelt terecht dat een supermarkt runnen begint bij de supply chain van de verscategorie. Ook andere retaildeskundigen zijn sceptisch: bij een ‘grocery operation gaat het om supply chain en dagelijkse exploitatie’. En hoewel die exploitatie aan ondernemers wordt overgelaten, betwijfelt men of de stad überhaupt de expertise heeft om de controle daarover uit te kunnen oefenen.

Het antwoord van Mamdani: "Sommigen beweren dat stadsbedrijven niet gaan werken, omdat de overheid het spelletje niet snapt. Mijn antwoord is simpel: ik kijk uit naar die wedstrijd. Dat de meest betaalbare supermarkt mag winnen."  En dat klinkt bijna als een echte ondernemer.