De wet van de remmende innovatie: waarom de logistiek wacht met investeren

Bijna een derde van de Nederlandse transport- en opslagbedrijven heeft het afgelopen jaar investeringsplannen in de ijskast gezet, of zelfs in de prullenbak gegooid. En dat terwijl de logistieke sector juist fors zou moeten investeren in verduurzaming en automatisering. 

Wat houdt ondernemers tegen? Is de snelheid van de technologische vernieuwing inmiddels zelf een rem op investeringen geworden? Opvallend: in de logistiek wordt 'beleidsonzekerheid' vaker als investeringsbelemmering genoemd, dan 'financiële beperking'.

Afwachtend

Volgens de Conjunctuurenquête Nederland  heeft 30,8 procent van de logistieke bedrijven de afgelopen twaalf maanden investeringsplannen uitgesteld of helemaal geschrapt. Als we kijken naar het Nederlandse bedrijfsleven als geheel, gaat het om 24,2 procent. De logistieke sector is dus afwachtender dan veel andere sectoren. 

De enquête is uitgevoerd door het CBS, in samenwerking met KvK, het Economisch Instituut voor de Bouw, MKB-Nederland en VNO-NCW. Een kanttekening: de CBS-categorie ‘vervoer en opslag’ omvat meer dan alleen goederenlogistiek. Ook personenvervoer valt eronder.

Overwegingen

De onderzoekers hebben ook gevraagd welke belemmeringen de logistieke ondernemers ervaren bij hun investeringsafwegingen. De overheid lijkt dan een belangrijke ‘stoorzender’ te zijn. Want 17,5 procent van de geënquêteerde bedrijven noemt de onzekerheid over het toekomstige beleid of de toekomstige regelgeving. Daarnaast wijst 11,7 procent op concrete beperkingen door bestaande  regelgeving, vergunningen of infrastructuur.

‘Financiële beperkingen’ worden slechts door 15,7 procent genoemd. Verder wijst 14,9 procent op een tekort aan personeel of gespecialiseerde kennis.

Verduurzaming en technologie

De bij de enquête behorende CBS-tabellen laten nog iets opmerkelijks zien. Ondanks alle belemmeringen noemt bijna een kwart van de ondervraagde bedrijven (24,8 procent) duurzaamheid of maatschappelijk verantwoord ondernemen als een belangrijk investeringsgebied om toekomstbestendig te blijven. En ook dat is meer, veel meer zelfs, dan bij het totale bedrijfsleven: daar wordt die urgentie door slechts 12,3 procent gevoeld.

Technologie, waaronder digitalisering, automatisering en robotisering, staat bij de investeringsdoelen weliswaar met 46,3 procent bovenaan, maar dat is ‘normaal’ - althans, ongeveer evenveel als alle andere bedrijven.

De truck of de stekker

Voor veel transportbedrijven is de elektrificatie van het wagenpark prioriteit. Maar ook hier worden ondernemers gefrustreerd door infrastructurele en regelgevende beperkingen, lees: netcongestie. ABN AMRO bijvoorbeeld, signaleerde in oktober nog dat de investeringsuitdaging verschuift van vrachtwagen naar laadcapaciteit. Toch waarschuwt TLN voor afwachten. Beleidsadviseur duurzaamheid Rob Aarse: "Wachten tot klanten of regelgeving daarom vragen, vergroot het risico op achterstand."

Paradox

De vakbeurs ICT&Logistiek in Utrecht (vorige week, tussen 3 en 5 november) liet weer een enorm aanbod aan innovaties zien. Slimme softwaresystemen, AI-toepassingen, robots en autonome voertuigen beloven meer productiviteit, meer flexibiliteit en minder afhankelijkheid van schaarse arbeidskrachten.

Maar juist dat grote aanbod kan ook een extra onzekerheid creëren. Vooral door de snelheid waarmee de innovaties elkaar opvolgen. Een order plaatsen kan betekenen dat de technologie ingehaald is op het moment van levering, bij wijze van spreken. 

Vooral bij magazijnautomatisering is dat een logische afweging. Een investering in robots of een geautomatiseerd opslagsysteem raakt niet alleen de techniek, maar ook de inrichting van het magazijn, de IT-infrastructuur en de dagelijkse bedrijfsvoering. Een verkeerde keuze kan jarenlang doorwerken. Zo ontstaat een paradox die lijkt op de wet van de remmende innovatie: hoe sneller de technologie zich ontwikkelt, hoe langer ondernemers wachten om erin te investeren.

Kat uit de boom kijken

Dat het twijfelen van logistieke ondernemers gevolgen kan hebben voor hun innovatieve technologieleveranciers, merkte Logimerce.nl tijdens die vakbeurs. Verschillende startups vertelden daar dat potentiële klanten orders uitstellen en de kat uit de boom kijken. “Het probleem is niet zozeer dat bedrijven geen belangstelling hebben, maar dat de stap van interesse naar daadwerkelijke actie wordt uitgesteld”, vertelde een jonge ondernemer. “Zelfs een ‘launching customer’, die betrokken is geweest bij de tests, zet dan niet door.”

Daardoor worden mooie producten niet uitontwikkeld, wat de innovatie als geheel afremt. Waardoor klanten ook weer langer wachten. Een vicieuze cirkel. Die door het CBS overigens niet is onderzocht. De signalen van de startups en mogelijke onzekerheid door overaanbod zijn geen bewezen verklaring voor investeringsuitstel.

Kleine marges

Hoewel ‘financiële beperkingen’ maar door 15,7 procent van de ondervraagde sectorbedrijven werden genoemd, kunnen ze de andere redenen om niet te investeren versterken. In een TNO-publicatie van juni bespreekt Etiënne Luijten, directeur van I&L Logistiek, de lage marges in de sector. TNO noemt marges van 1 tot 3 procent. “Veel bedrijven zitten zelfs rond de nul procent op dit moment,” denkt Luijten. Tegelijkertijd benadrukt hij het belang van innovatie. Over zijn eigen onderneming zegt hij: "Door heel veel dingen te doen, ervan te leren, en daardoor iets nieuws te bedenken, bestaan wij nog als bedrijf."

Dat is mooi gezegd, maar ‘financiële beperkingen’ leveren voor logistieke bedrijven een spanningsveld op. Zij moeten blijven investeren in productiviteit en capaciteit, terwijl die investeringen niet vanzelfsprekend meteen tot meer omzet of financiële armslag leiden.

Afhankelijkheid van de markt

Voor fulfilmentbedrijven en (pakket)vervoerders komt daar nog een complicatie bij. Zij moeten de capaciteit aanpassen aan de telkens wisselende orderstromen en piekbelastingen of aan de eisen die de retail stelt aan levertijden en kosten. Die op hun beurt weer gevoed worden door een fluctuerend consumentenvertrouwen.

Daarmee is uitstel niet altijd een teken van financiële problemen of andere belemmeringen. Het kan ook voortkomen uit een zorgvuldige afweging van commerciële risico's. Volgens het CBS noemt 6,6 procent van de bedrijven in vervoer en opslag onvoldoende vraag of onzekere afzetvooruitzichten als investeringsbelemmering. Maar daarmee is nog niet aangetoond dat dit ook de reden  is waarom zij investeringen uitstellen.

De rekening van het uitstel

Werkgeversorganisatie VNO-NCW waarschuwde naar aanleiding van de CBS-cijfers dat "uitstel van investeringen op termijn de productiviteit van bedrijven kan schaden, en daarmee het verdienvermogen van Nederland." 

Of dat risico zich dan specifiek in logistiek Nederland zal voordoen, valt uit de enquête niet af te leiden. De cijfers laten wel een dilemma zien: een relatief groot deel van de bedrijven schuift de investeringsbeslissingen voor zich uit, iets wat verstandig kan zijn wanneer een investering onvoldoende rendement belooft of de technologie nog niet rijp is. Aan de andere kant: intussen staat de wereld en de concurrentie niet stil.