Crisislogistiek: “Als er oorlog is, ga ik hier winkelen”

Het Noorse supermarktconcern NorgesGruppen opende eind mei z’n eerste ‘beredskapsbutikk’, een paraatheidswinkel of crisiswinkel. Het concern heeft ongeveer 1.800 vestigingen, en daarvan wil het er circa 175 als crisiswinkel inzetten. 

Randvoorwaarden

Een vestiging van de KIWI-formule, in het plaatsje Heer, is de eerste crisiswinkel van NorgesGruppen. ‘Crisiswinkel’ is trouwens een understatement. Het is een ‘testlocatie voor crisisbestendige supermarktlogistiek’. De vestiging moet blijven draaien als energietoevoer, communicatie, betaalverkeer en bestelsystemen uitvallen. Een paar dingen helpen daarbij: 

• Eigen stroomvoorziening: KIWI heeft in Heer een noodaggregaat en zonnepanelen die tot 80 procent van de stroombehoefte kunnen dekken;
• Communicatie en betaling: de winkel is ook op dit punt ‘off-grid’, dus uitgerust met satellietcommunicatie en speciale, lokaal werkende technologie voor betaling en bestellingen; 
• Crisisassortiment: samen met het Noorse ministerie van Handel en Industrie is er een assortiment gedefinieerd. Het gaat dan om houdbare levensmiddelen, hygiëneproducten en water. Ook wil NorgesGruppen gekoelde en diepvriesproducten blijven aanbieden;
• Distributie: transportcorridors van distributiecentra naar crisiswinkels moeten open blijven. Aan de overheid is daarvoor een belangrijke rol toebedeeld. Bijvoorbeeld: personen met een functie die van cruciaal belang is voor de samenleving, moeten worden vrijgesteld van de dienstplicht. Logistiek personeel dus. Ook vindt NorgesGruppen dat de autoriteiten de taak hebben om te waarborgen dat goederen überhaupt gedistribueerd kúnnen worden, ongeacht het soort crisis. 

Decentrale warehousing

Essentieel voor crisislogistiek is dat NorgesGruppen een gedecentraliseerde magazijnstructuur heeft. Bij een gecentraliseerd model wordt een DC namelijk al gauw een ‘single point of failure’. Als zo’n knooppunt uitvalt door een stroomstoring, dieselproblemen, een cyberaanval, brand, overstroming, blokkade, pandemie of personeelstekort, raakt meteen een groot deel van de winkelbevoorrading verstoord. Onderzoek naar retail-supplychains laat zien dat de verstoring van een centraal warehouse een grote impact heeft op servicegraad en operatie, omdat zo’n magazijn het schakelpunt is tussen upstream en downstream. 

In een land als Noorwegen, met zijn grote afstanden, fjorden, bergen, tunnels en vorst, zijn decentrale magazijnen bijna vanzelfsprekend. Ze maken het makkelijker om delen van het distributienetwerk regionaal draaiend te houden als het ergens anders hapert. 

Aftroeven

Terug naar de crisiswinkels. Nadat NorgesGruppen zijn eerste pilotwinkel had geopend, was de concurrentie - Coop en Reitan Retail - er als de kippen bij om van de overheid een gelijk speelveld te vragen. “Wij hebben (ook) grote plannen om de paraatheid van onze ketens te versterken, maar voor ons is het belangrijk dat dit gebeurt in nauwe samenwerking met overheden en gemeenten”, zegt Reitan Retail. En Coop: “Wij zijn in het hele land aanwezig, en al onze winkels hebben in meer of mindere mate een paraatheidsfunctie. Goede crisisparaatheid en de normale winkeloperatie staan ook bij ons hoog op de agenda”.

Reitan Retail maakte in ieder geval snel een vestiging van zijn REMA-formule energiezeker.

Het lijkt er dus op dat men zelfs crisiswinkels gebruikt om zichzelf te profileren. NorgesGruppen zocht daarvoor de samenwerking met het ministerie, en Reitan Retail bewandelt een meer praktische weg via het lokale bestuur. In de wat plagerige woorden van REMA zelf: ‘Niet alleen plannen maken, maar echte kennis opdoen over wat nodig is’. NorgesGruppen haalde indirect zijn gram via een krantenartikel. Een klant zou gezegd hebben: “Als er oorlog is, ga ik bij KIWI winkelen.”

Fins voorbeeld

Noorwegen gaat het wiel niet opnieuw uitvinden. Ervaringen tijdens de coronapandemie, gecombineerd met de lessen uit Oekraïne en het Finse voorbeeld, lieten best practices zien. Al een jaar geleden vroeg het Noorse parlement om de invoering van de ‘beredskapsbutikker’ naar Fins model te onderzoeken. De vestiging in Heer lijkt daarvan een eerste resultaat. 

Nederland

De Nederlandse keten van DC’s en supermarkten is efficiënt gefinetuned, maar daardoor erg kwetsbaar. Volgens retaildeskundige Tom Kikkert ligt in de magazijnen hooguit voor twee dagen voorraad en stopt de distributie naar de winkels zodra internet- of stroomverbindingen wegvallen - iets wat Logimerce.nl in een eerder redactioneel artikel ook signaleerde. Walther Ploos van Amstel stelt terecht dat het in crisissituaties niet alleen om de winkelvoorraad gaat, maar om de hele keten: producenten, distributiecentra, transport, noodroutes, alternatieve hubs en de last mile. 

Intussen wordt in ons land gewerkt aan een Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid, maar dat lijkt vooral beleidsmatig en versnipperd. Zo meldde de NOS vandaag, 2 juni, dat veel gemeenten niet voorbereid zijn op extreme hitte. En gisteren was er in Rotterdam een beperkte rampenoefening, voor het geval de stad zonder stroom komt te zitten. De oefening past in de Landelijke Pilot Noodsteunpunten, waaraan 70 van de 342 gemeenten meedoen.

Crisisbestendig

In een rampscenario kan de winkelbevoorrading vastlopen en dan wordt samenwerking met andere partijen belangrijk. Groothandels, importeurs, bakkerijen, het leger. Maar dat moet dan wel nú al worden getest. Het dak repareer je immers het best wanneer de zon nog schijnt.

Elsa Haagensen-Karlsen, een Noorse docent logistiek en supply chain management, zet op LinkedIn de crisislogistiek in het juiste perspectief. Zij ziet de Noorse supplychains nu al, dus preventief, transformeren van pure efficiëntie naar maatschappelijke veiligheid en operationele robuustheid. Voor de ketenpartners betekent dit dat klassieke logistieke modellen gebaseerd op lean, centralisatie en maximale kostenefficiëntie in balans moeten zijn met redundantie, flexibiliteit en paraatheid.

De logistiek van de toekomst draait volgens Haagensen-Karlsen niet alleen om optimalisatie in normale omstandigheden, maar ook om het ontwerpen van systemen die blijven werken als die omstandigheden abnormaal zijn.